Sofya’nın Antika Pazarları: Pasın ve Hafızanın Estetiği
Pek çok kişi Alexander Nevsky Katedrali’nin gölgesindeki o derme çatma tezgahları sadece turistleri kandırmak için kurulmuş bir tiyatro sahnesi sanır. Bu büyük bir yanılgıdır. Sofya’nın antika pazarları, parlatılmış gümüşlerin veya sertifikalı sanat eserlerinin sergilendiği steril galeriler değildir. Burası, tarihin üst üste bindiği, ideolojilerin paslandığı ve anıların ucuz plastik örtüler üzerine saçıldığı bir mezarlıktır. Şehrin bu kısmını anlamak için önce o meşhur turistik imajı zihninizden silmeniz gerekir. Bu sokaklar, Bulgaristan’ın tarihi ve kültürel zenginlikleri içindeki en dürüst ve en kirli köşelerdir.
“Geçmiş, yabancı bir ülkedir; orada işleri farklı yaparlar.” – L.P. Hartley
Vasil ile tanıştığımda hava, Balkanlar’ın o kendine has, insanın ciğerlerine oturan soğuğuyla doluydu. Vasil, elleri bakır ve ucuz tütün kokan, yüzündeki her çizginin ayrı bir hikaye anlattığı yaşlı bir satıcı. Bana 1970’lerden kalma, minesi çatlamış bir işçi madalyasını gösterirken, “Bu sadece metal değil,” dedi. “Bu, babamın gençliğinin, hiç gerçekleşmeyen bir vaadin ve bir gecede çöken bir dünyanın kalıntısı.” Vasil’in hikayesi, buradaki her objenin neden orada olduğunu açıklıyor. Bu pazarlar, Arnavutluk: Balkanlar’ın gizemli cenneti sınırları içindeki Kruja çarşılarının o nostaljik havasına benzemez. Oradaki zanaat burada yerini hayatta kalma çabasının estetiğine bırakmıştır. Burası, eşyaların sahiplerinden daha uzun yaşadığı bir yerdir.
Tezgahlarda karşınıza çıkacak olan karmaşa, Cluj-Napoca sokaklarındaki düzenli antikacılardan veya Romanya’nın efsanevi kaleleri ve tarihi anlatılarındaki o görkemli dokudan uzaktır. Burada, bir Nazi miğferinin yanında duran bir Ortodoks ikonu, onun yanında ise 1980’lerden kalma bir Casio saat görebilirsiniz. Bu tezat, Sofya’nın ruhudur. Şehir, Roma kalıntılarının üzerine inşa edilmiş bir sosyalist blok gibidir. Kırklareli üzerinden sınırı geçip buraya gelenler için bu manzara ilk bakışta kaotik gelebilir, ancak her kaosun kendi içinde bir dili vardır.
Mikro-odak noktamız, Nevski Meydanı’ndaki üçüncü sıradaki o paslı daktilo olsun. Bir 1950 model Maritsa. Tuşlarının üzerindeki Kiril harfleri, yılların biriktirdiği tozla grileşmiş. Şeritleri kurumuş olsa da, tuşlarına bastığınızda çıkan o metalik ses, şehrin beton blokları arasında yankılanan eski bir memuriyetin sessiz çığlığı gibidir. Bu daktilo, belki de hiçbir zaman gönderilmeyecek aşk mektupları veya gizli polis raporları yazmak için kullanıldı. Parmak uçlarınız o soğuk metale değdiğinde, zamanın akışkanlığını hissedersiniz. Bu, Slovenya’nın büyüleyici doğası içindeki Bohinj gölünün kıyısındaki o dinginlikten çok farklı, huzursuz edici bir histir. Obje, sessizdir ama ağırlığı vardır.
“Eski bir nesneye dokunmak, zamanın nabzını tutmaktır.” – Anonim
Sofya’daki bu pazar deneyimi, Altın Kumlar kıyılarındaki o güneşli ve kaygısız tatil anlayışıyla taban tabana zıttır. Orada her şey tüketime odaklıyken, burada her şey korumaya ve hatırlamaya dairdir. Eğer Piran veya Ptuj gibi Orta Avrupa esintili şehirlerden geliyorsanız, buradaki çiğlik sizi sarsabilir. Ama bu sarsıntı, gerçek bir seyahatin ilk şartıdır. Hırvatistan sahilleri ve tatil rehberi sayfalarında bulacağınız Nin kasabasının o berrak suları ne kadar arındırıcıysa, Sofya’nın bitpazarları da o kadar yüzleştiricidir.
Fiyatlar konusunda dikkatli olunmalıdır. Bu bir ‘Adli Denetim’ sürecidir. Bir satıcı size 100 Leva dediğinde, aslında objenin değerini değil, o günkü ihtiyacını veya sizin üzerinizdeki kıyafetlerin markasını fiyatlandırıyordur. Pazarlık, burada bir alışveriş yöntemi değil, bir iletişim biçimidir. Bosna Hersek’in tarihi mirası içindeki Vrelo Bosne kadar duru bir pazarlık süreci beklemeyin. Burada kelimeler çarpışır, eller havaya kalkar ve sonunda her iki tarafın da biraz mağlup hissettiği o orta noktada buluşulur. Bu, Girit adasındaki Yunanistan’ın antik tarihi ve plajları atmosferindeki o gevşeklikten uzaktır; burada her kuruşun bir ağırlığı vardır.
Sonuç olarak, Sofya’nın antika pazarları, sadece eşya satın almak için gidilecek yerler değildir. Burası, bir ulusun travmalarını, zaferlerini ve unutulmaya yüz tutmuş gündelik detaylarını bir arada görme fırsatıdır. Eğer aradığınız şey parlatılmış bir hatıra ise, doğru yer burası değil. Ancak hayatın o ham, işlenmemiş ve biraz da hüzünlü dokusuna dokunmak istiyorsanız, güneş batarken katedralin gölgesi pazara düştüğünde orada olun. Seyahat etmek, sadece yeni yerler görmek değil, baktığınız yerdeki pası da sevebilmektir. Bu tecrübe herkese göre değildir; sadece geçmişin sesini, bugünün gürültüsüne tercih edenler içindir.